Kızıl Kurdistan'a dair yeni bir telgraf: Kemalist yönetim endişeli!

img

HABER MERKEZİ - Kızıl Kurdistan'a dair 19 Eylül 1929 tarihli yeni bir telgrafa ulaşıldı. Kemalist yönetim, Kürtlerin Kafkasya’da statü elde etmesinden endişe duyuyor. 

Kızıl Kurdistan (1923-1930) sürecini inceleyen tarihçi Dr. İsmet Konak, yeni bir telgrafa ulaştı. Türkiye Dışişleri Bakanlığı’ndan Moskova Büyükelçiliği’ne 19 Eylül 1929 tarihinde gönderilen telgrafta, Kemalist yönetimin Kızıl Kürdistan meselesi ile yakında ilgilendiği ve Kürtlerin muhtariyet elde etmesinden endişe duyduğu belirtiliyor. 
 
Konak'ın, ulaştığı telgrafa dair analizi şöyle: "Kızıl Kurdistan, diğer adıyla 'Kurdistana Sor' 16 Temmuz 1923’te Dağlık Karabağ’ın batısında ‘uyezd (Rusça)’ olarak tesis edildi. Bu otonom birim, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne bağlıydı. Mevcut uyezd için Lenin ve Azerbaycan Halk Komiserleri Konseyi Başkanı Neriman Nerimanov yakından ilgilenmişlerdi. Kürdistan Uyezdi'nin başkenti Laçin rayonuydu. Bunun dışında Kubatlı, Kelbecer ve Zengilan rayonları de Kızıl Kürdistan sınırlarına iltihak etmişti. Nüfusuna bakıldığında ise birkaç veri söz konusu. Bölgeye 1924 yılında bir seyahatte bulunan Sovyet etnograf G.F. Çursin, 44 bin kişinin meskun olduğunu ve bunun 35 bininin Kürt olduğunu yazmakta. 1926 yılında Sovyetler Birliği’nde yapılan genel bir nüfus sayımına göre ise, Kürdistan Uyezdi'nde 51 bin 442 kişi iskan etmekteydi. Bunun 37 bin 470’i Kürt, 13 bin 520’si Türk ve geri kalanı Ermeniydi. 
 
ANKARA ENDİŞELİ 
 
Kurdistan Uyezdi yalnızca 6 yıl hayatta kalabildi. "Köpek balıklarına" yem olması her zaman muhtemeldi. Her ne kadar çevresinde “sosyalist” cumhuriyetler olsa da, özünde ulus-devletler vardı. Bu ulus-devletler aslında bir “anafor” imgesi yaratıyordu. Tıpkı Murray Bookchin’in yazdığı gibi; “Bir aslanın kuzunun yanında uzun süre usulca uzanması” ihtimal dışıydı. Nitekim 8 Nisan 1929 tarihinde Azerbaycan Sovyetleri VI. Kongresi’nde alınan bir karar mucibince Kürdistan Uyezdi kaldırıldı. Bu dönemde Azerbaycan’da 13 uyezd ilga edilmiş ve yerine 8 “okrug” teşkil edilmişti. Bu okruglar arasında Kurdistan yoktu ve toprakları Karabağ okruguna bağlanmıştı. Ancak birkaç ay sonra “Kürdistan okrugunun” inşası için de bazı tartışmalar başlamıştı. Öyle görünüyor ki Ankara yönetimi bu süreci adım adım takip ediyordu. Eskilerin deyimiyle; "Gözü namazda olanın kulağı ezanda olur." 
 
Kemalist rejimin kulağı da Sovyet Kürtlerindeydi. Zira rejim paranoyaktı ve işkembesine “Kürdofobi” yerleşmişti. Dışişleri Bakanlığı’nın Mayıs 2023’te gizliliğini kaldırdığı bu telgraf, aslında Kürdofobinin bir boyutunu ifşa etmektedir. Dışişleri Bakanlığı’ndan Moskova Büyükelçiliği’ne (Bu dönemde Hüseyin Ragıp Baydur büyükelçilik yapmaktaydı) 19 Eylül 1929’da gönderilen telgrafta, özerk Kürdistan’ın inşa edileceği ve başkentinin de “Minkend” olarak tasarlandığı yazılmaktadır. Burada kastedilen özerk Kürdistan, kanımızca Kürdistan okrugudur. Minkend ise, Laçin’e bağlı oldukça gelişmiş bir köydü. Hatta yukarıda bahsettiğimiz 1924 tarihli seyahate Minkendli öğretmen Samed Şahsuvarov da rehber olarak katılmıştı. Telgrafta dikkat çeken noktalardan biri ise, Kurdistan okrugunun sınırlarının Gence’ye kadar uzanacağı ve Gence Kürtlerinin de bu otonom birime dâhil edileceğidir. Özellikle Gence hususunun Ankara yönetimini daha da endişelendirdiğini düşünüyoruz. 
 
KÜRTLERİ TÜNEKSİZ BIRAKMAK 
 
Söz konusu telgrafta, Dışişleri Bakanlığı, Moskova Sefiri Hüseyin Ragıp Baydur’dan inceleme yapmasını ve konu hakkında bilgi vermesini istemektedir. Bir ulus-devlet “sefaleti” ile karşı karşıyayız aslında. Bir başka ülkede statü elde eden veya elde etmeye çalışan Kürtleri yakından takip etmek ve gerekirse baskı kurup statüsüz bıraktırmak ne kadar sefil bir amaç. Tıpkı Kropotkin’in yıllar önce yazdığı gibi: "Devlet bir ahtapottur." Türk ulus-devleti de Kürtlere dadanan bir ahtapottur. Menzil-i maksudu Kürtleri “tüneksiz” bırakmak. Bu şekilde kendi halkına “cümbüş” yaşatıyor. Bu feraset günümüze kadar devam etmektedir. Türk ulus-devletinin Kürtler söz konusu olduğunda aklına gelen tek sözcük “porajmos." Yani yıkmak ve yok etmektir. Mezkûr telgraf bu ruh halini yansıtan nişanelerden biridir. 
 
KURDİSTAN OKRUGU 
 
Kurdistan okrugu her şeye rağmen 25 Mayıs 1930’da tesis edilmişti. Lakin ömrü uzun sürmemişti. SSCB Halk Komiserleri Konseyi ve Komünist Partisi MYK’nin 23 Temmuz 1930 tarihinde aldıkları ortak bir karar gereğince okruglar, idari bir birim olmaktan çıkarılmış ve yerine rayonlar inşa edilmişti. Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti’nde de rayonlar vücuda getirilmişti. Bu rayonlar arasında artık Kürdistan yoktu. Bir bakıma Ankara yönetimi “muradına” ermişti. Sonrasında Kürtlere karşı “Azerbaycanizasyon” politikası hız kazanmıştı. Eğer arşiv belgeleri üzerindeki gizlilik tamamen ortadan kaldırılırsa, Kızıl Kürdistan üzerindeki Türkiye baskısı daha da “sarahat” kazanacaktır. Telgrafın transkripsiyonu ve Osmanlıca orijinali şöyle:
 
Hariciye Nezareti Siyasiye Müdüriyeti
 
Moskova Sefaretine;
 
17 Ağustos tarihli Azerbaycan mümesilliğinden gelen tahrirâtta Karabağ’da vücuda getirilen muhtariyetten bahs edilirken, muhtariyet yanında merkezi 'Minkend' olmak üzere bir de Kürdistan muhtariyeti veya muhtariyet idaresi tesis olunmakta olduğundan bahsle bu idarenin Gence taraflarına kadar uzanıp ora Kürtlerini de sudûr-u dâhline aldığı bildirilmektedir. Bu mesele hakkında tahkikat açılmağla elde edilecek malûmatın mutâlaa sicilleri ile birlikte işârını rica ederim efendim. 
 
Keşidesi
 
19 Eylül 1929"
 

Diğer başlıklar

13:49 Temelli: Beklentimiz çağrının tecridin kalktığı bir ortamda yapılması
13:07 Türkiye'den Yunanistan'ın şarkısına Pontus 'rahatsızlığı'
12:32 Türkiye’nin yargılandığı ‘Rojava Halklar Mahkemesi’ başladı
12:03 Fransa: Kürtler 13 Şubat'taki konferansa katılacak
11:50 Bakırhan: Öcalan onurlu bir barışın formülünü hazırlıyor YENİLENDİ
11:08 Ege'de depremler: İzmir için uyarı
11:07 Deprem anma programları
10:38 Sêrt kayyımından yardımcısına belediyede 2 görev
10:36 TJA'dan hamle: Tecrit kırılacak, fiziki özgürlük sağlanacak
09:59 21 metrekarelik konteynerlerde yaşam mücadelesi
09:51 'Atina Davası'nda komplo süreci
09:40 Tanhan: Amed'teki mitingle iktidarın kirli politikalarına cevap olalım
09:39 Gabar dinamitlerle yok ediliyor
09:38 Alevi örgütleri süreç hakkında ne düşünüyor?
09:14 Amed depreme hazır mı?
09:09 'Abdullah Öcalan’ın yol haritası çözümün pusulasıdır'
09:05 Deprem yargılamaları müteahhit ve mühendisle sınırlı kaldı
09:04 Gençler Elbistan'ı terk ediyor
09:02 Erdoğan’ın 'manevi' kızı bakanlığa rağmen tarihi yapıyı boşaltmıyor
09:00 30 yıl tutsak edilmesi yetmedi: Pişman mısın?
09:00 05 ŞUBAT 2025 GÜNDEMİ
08:49 Yolcu otobüsü uçurumdan yuvarlandı: 10'u ağır, 28 yaralı
08:23 Meteoroloji'den 19 il için ‘sarı kodlu’ uyarı
04/02/2025
22:34 'Uzun Yürüyüş'te 15 Şubat çağrısı
21:27 Mamak'ta 6 Şubat anması
21:23 İki kardeşin ölümünde sanık polis tutuklandı
21:10 Erdoğan-Şara görüşmesi: Gündem Kuzey ve Doğu Suriye
20:56 İzmir'de deprem için kriz masası kuruldu
20:49 'Barış için özgürlük' mitingi çalışmaları sürüyor
20:35 KDP-YNK arasındaki kabine görüşmesi sona erdi
20:31 İsveç'te okula saldırı: 10 ölü
20:08 Pınar Gültekin protestoları: Yargıtay kararını kabul etmiyoruz
18:46 Cezaevi dönüşü kaza: 1 kişi yaşamını yitirdi
18:39 Tülay Hatimoğulları: Güven arttırıcı adımlar atılmalı
18:13 Saldırıya uğrayan Faysal Babat'a kitlesel ziyaret
18:09 CHP’li Enginyurt hakkında soruşturma başlatıldı
18:07 ‘Barış için 1 milyon kampanyası’ İzmir’de başladı
17:38 Miks’te yaşanan çığda yaşamını yitirenler anıldı
17:25 Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde AFC ateşkes ilan etti
17:20 Şam dönüşü kaçırılan yurttaşlar serbest
17:14 TMMOB Bölge İKK: Çözüm adımlarının destekçisiyiz
16:55 Gazeteci Deniz Bakır tahliye edildi
16:53 Îlham Ehmed: Özerk Yönetim deneyimi Suriye’deki krizin çözümünü gösteriyor
16:44 Tutsak gazeteci TV programlarıyla suçlanıyor
16:07 Tişrîn Barajı'nın çevresi uçaklarla bombalandı
15:57 21 kişinin öldüğü Dêrik’teki kaza davasında mütalaa açıklandı
15:45 Gazeteci Ahmet Güneş hakkında tahliye kararı
15:23 Amed’te kapı kapı miting çağrısı
15:10 Bakırhan'dan İmralı ziyareti yanıtı: Henüz netlik yok
15:02 Tokat Cezaevi’nde 1 yıldır kurul kararlarıyla tahliyeler engelleniyor
14:41 Libyalı savaş suçlusu, Türkiye vatandaşı çıktı
14:00 'Kayyım belediyeyi karakola çevirdi'
13:54 Çiğdem Kılıçgün Uçar: Çözüm için herkesin söz ve pratik sahibi olması lazım
13:31 Adana Adliyesi’nde tutuklamalara tepki
13:16 19'uncu Ankara Japon Filmleri Festivali başlıyor
13:14 DDK'nin yetkilerinin genişletilmesine ortak tepki
13:00 Cizîr'de halkla birlikte meclis toplantısı
12:47 KCDP Ocak ayı raporu: 33 kadın katledildi
12:42 Bakırhan: Öcalan kalıcı çözüm için tarihi çağrıya hazırlanıyor
12:24 Fransız siyasetçi: Rojava gelecek için model sunuyor
12:16 Bakanlıktan 'emeklilik engeli' haberimize ilişkin açıklama
12:10 Deprem seferberliği: Beş belediye başkanı bir araya geldi
11:42 HDK’den konferans: 'Çatışma ve çözüm' deneyimleri tartışılacak
11:21 İzBB işçileri eylemin ikinci gününde
11:11 Abdullah Öcalan’ın avukatlarından görüşme başvurusu
11:06 Dêrsim’de şap hastalığı: Onlarca hayvan öldü
11:00 Munzur Gözeleri yeniden 1'inci Derece Sit alanı ilan edildi
10:34 İnşaat alanında yangın
10:07 Amed 'Barış için özgürlük' mitingine hazırlanıyor
10:06 Narin Güran davası istinafa taşındı
09:58 Pasur’da hayvanlar için yeni gölet yapıldı
09:57 Çözüm için HDK’nin kampanyasına katılım çağrısı
09:53 Yıldırımcı: Savaş ve çözümsüzlük yoksullaştırıyor
09:40 Karakol komutanı bilirkişiyi doğruluyor: Zeydan’a izin vermedik
09:24 'Tevn kültürü bizimle ölmesin'
09:14 Deprem bölgesinde şiddet, fuhuş ve uyuşturucuda artış
09:13 Pazarda fiyatlar el yakıyor: Çözüm olsun, gerekirse aç kalırız
09:12 'Deprem yargılamalarında süreç bilinçli uzatılıyor'
09:11 Yargıda kopyala-yapıştır işlemi: Cinayet dosyasında 'kaçak eşya' kararı
09:07 28 yıldır verilmeyen bir cenazenin pusulası
09:05 HTŞ yönetiminde 2 ay: Kadının kimliği ve tarihi hedefte
09:00 04 ŞUBAT 2025 GÜNDEMİ
03/02/2025
23:50 Ege Denizi’nde 4.7 büyüklüğünde bir deprem daha
23:32 YPJ’li karakteri oynayan Melisa Sözen ifade verdi
22:47 Trump: Gazze'deki ateşkes sürecinin garantisi yok
22:27 Sanatçı Adil Bertî’den Çewlîg’de konser
22:05 Ege Denizi'nde 4.7 büyüklüğünde deprem
21:30 Kuzey ve Doğu Suriye’de katledilen iki kişinin kimliği açıklandı
20:41 Hatay Depremzede Derneği raporu: Sorunlar artarak derinleşti
20:19 Uzun Yürüyüş 14’üncü gününde: Ortak amaç Abdullah Öcalan’ın özgürlüğü olmalı
20:01 Erdoğan’dan kabine toplantısı sonrası açıklama
19:32 Tülay Hatimoğulları’ndan iktidara: Barış için biz hazırız, güven verici adımlar atın
19:29 ABD ek gümrük vergileri kararını askıya aldı
19:23 Basın-İş: Gezi Parkı konusunda sorgulanacak olan şey gazetecilik olamaz
19:18 Amed’de ‘özgürlük mitingi’ için sahaya inildi
19:07 Türkiye, yurttaşların tarım arazilerini bombaladı
18:58 Yaban keçisini avlayan kişiye ceza
18:54 İskenderun'da özel hastanede yangın
18:47 CHP'li Yavuzyılmaz: Elektriğe yüzde 140 zam yapılacak
18:44 Sêrt’te kayyım işçi çıkarmaya başladı
17:48 İran’da gözaltına alınan Pervin Edwayî'ye görüş engeli
17:43 Dolar rekor kırdı
17:41 Ege Denizi'nde 28 Ocak'tan bu yana 570 sarsıntı oldu
17:21 Tişrîn’deki direniş 27’nci gününde
17:12 DEM Partili eşbaşkana ‘hırsız AKP'li başkan’ soruşturması
17:04 İzmir'de deprem için planlama
16:42 Kobanê’den ‘Öcalan’a özgürlük’ çağrısı
16:07 Pınar Gültekin’in annesinden tepki: Yargıtay kararı katillere cesaret veriyor
15:57 Tişrîn'deki direnişe katılmak için 3 kentten yola çıktılar
15:26 Temelli: Abdullah Öcalan'ın attığı her adımın arkasındayız
15:22 Türkiye Kobanê’de su istasyonunu bombaladı
15:20 DİSK-AR enflasyon raporunu açıkladı
14:38 Yargıtay’ın Pınar Gültekin kararı Adalet Bakanlığı önünde protesto edildi
14:25 ‘Özgürlük’ mitinginin afişleri asıldı
14:24 Kayyımın mobbing ve görev değişikliği kararı protesto edildi
14:21 Depremde yaşamını yitirenler anıldı
14:18 Çiğdem Kılıçgün Uçar: En önemli adım Öcalan'ın özgürlüğüdür
13:37 TÜİK'e 'enflasyon' tepkisi: Gerçeği açıkla ekmeğimle oynama
13:26 İşçi kıyımına karşı mücadeleyi büyütme çağrısı
13:26 Salihli'de 9 JES sondaj kuyusu için ÇED süreci başlatıldı
13:11 El Şara Türkiye’ye geliyor
13:07 İzmir sokaklarında ‘Rojin’e ne oldu’ sorusu
13:06 DFG Ocak ayı raporu: 42 gazeteciye soruşturma
13:04 Hezex'te şüpheli çocuk ölümü
12:23 Sêrt Belediye Meclisi bina önünde toplandı
12:16 Yargıtay Başsavcılığı, Pınar Gültekin kararına itiraz etti
12:07 DEM Partili Babat’ın evine saldırı
11:43 'Geçici' hiçbir kayyım gitmedi!
11:21 Ege Denizi'nde 400'ün üzerinde deprem
11:13 Amed'de mitinge çağrı: Özgürlüğü birlikte sağlayalım
10:51 Barış Anneleri: Çözüm Öcalan’ın özgürlüğüyle mümkün
10:47 DİKASUM’un öncelikli hedefi: Kadın yaşam alanlarının yaratılması
10:41 ENAG: Enflasyon yüzde 81
TÜİK: Enflasyon yüzde 42
10:38 Aydar: Öcalan'ın özgür çalışma koşulları sağlanmadan çözüm olmaz
10:12 Ali Bozan: Kayyımı göndermek için seçimleri beklemeyeceğiz
10:04 İzmir'de belediye işçileri eyleme başladı
10:02 Çözüm tartışmaları: İktidar güven vermiyor
09:53 Hastane raporuna rağmen emekli edilmedi
09:37 Ankara’da temaslarda bulunan heyet: Süreç toplumsallaşmalı
09:31 Xwebûn 'Somut adımlar lazım' manşetiyle çıktı
09:08 30'u aşkın ülkeden ‘İnisiyatifi geri alalım’ şiarıyla buluşma
09:07 Sêrtliler kayyımı göndermekte kararlı
09:01 Depremde yitirdiklerinin anılarını işletmesinde yaşatıyor
09:00 03 ŞUBAT 2025 GÜNDEMİ
02/02/2025
23:57 Riha'da zincirleme kaza: 4 kişi hayatını kaybetti
23:52 Ege’de 200’den fazla deprem: Yunanistan’da acil toplantı kararı
22:54 Silêmaniye’de Kormor gaz sahasına saldırı
22:09 HTŞ güçleri Qamişlolu 3 kişiyi kaçırdı
22:01 Tişrîn Barajı’ndan mesaj: Saldırılar irademizi kıramaz
21:18 Cizîr’de erkek şiddeti